17 Nhà có người già

Bộ luật Dân sự (TQ) quy định, người lớn đầu óc tỉnh táo và tự làm chủ được (luật gọi là "người lớn có đủ năng lực hành vi dân sự") thì có thể bàn trước với ai đó về việc sau này ai làm người giám hộ của mình. Người được chọn có thể là thân nhân gần, cũng có thể là cá nhân hay tổ chức khác sẵn lòng nhận làm người giám hộ. Bàn xong thì phải "xác định người giám hộ của mình bằng hình thức văn bản". Về sau, nếu người già không quyết định được nữa, hoặc chỉ quyết được một phần (luật gọi là "mất hoặc mất một phần năng lực hành vi dân sự"), thì người đã được viết vào sẽ lo. Không có tờ giấy này, người giám hộ sẽ theo thứ tự luật định (Điều 28): vợ hoặc chồng trước, rồi cha mẹ và con cái, rồi thân thích gần khác, sau đó là cá nhân hoặc tổ chức được ủy ban cư dân, ủy ban thôn hoặc cơ quan dân chính đồng ý. Nếu có tranh cãi về người giám hộ, ủy ban cư dân, ủy ban thôn hoặc cơ quan dân chính sẽ chỉ định (Điều 31). Ai không đồng ý có thể xin tòa án chỉ định, hoặc đi thẳng đến tòa án.

Bộ luật Dân sự (TQ) công nhận sáu hình thức di chúc: tự tay viết, nhờ người viết hộ, in máy, ghi âm ghi hình, nói miệng và công chứng. Mỗi loại có một thủ tục riêng phải làm đủ (luật gọi là "yếu tố hình thức"). Với loại tự tay viết, Điều 1134 yêu cầu "do người lập di chúc viết tay, ký tên, ghi rõ năm, tháng, ngày". Nếu lập mấy bản mà nội dung đá nhau, thì lấy bản lập cuối cùng làm chuẩn. Từ 2021, bản công chứng không còn tự động đứng trước.

Trò lừa nhắm vào người già như thực phẩm bảo vệ sức khỏe, đồ sưu tầm hay tài chính đều dùng chung một chiêu: gom lòng tin nhiều tháng, rồi lấy tiền một lần. Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao (TQ) công bố năm 2022 các vụ án điển hình về lừa đảo dưỡng lão. Theo đó, loại tội này trước dùng ơn huệ nhỏ và quan tâm tình cảm để lấy lòng tin, rồi dùng quảng cáo sai sự thật và hứa lợi nhuận cao để lấy đi số tiền lớn. Trong một vụ, công ty bán đồ sưu tầm giả cử nhân viên đến dọn vệ sinh, trò chuyện với người già, thậm chí nhận làm "cha mẹ nuôi" (干亲). Khi bán hàng, họ bỏ đồ vào túi đen niêm phong và dặn người già không được mở, để người nhà không phát hiện. Công ty này thu hơn 1,92 triệu nhân dân tệ, ông chủ bị kết án 7 năm 6 tháng về tội lừa đảo huy động vốn. Năm 2023, Cục Giám sát Tài chính Địa phương Bắc Kinh nhắc người già đừng tin kẻ lừa đảo bảo "đừng nói với ai". Khi chưa quyết được, hãy hỏi thêm con cái, người nhà và hàng xóm đáng tin. Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ (FTC) thống kê số tiền bị lừa được người trên 60 tuổi báo cáo: năm 2020 khoảng 600 triệu USD, năm 2024 tăng lên khoảng 2,4 tỷ USD. Phần tăng chủ yếu đến từ các vụ mất hơn 100.000 USD mỗi vụ. Hẹn trước "chi vượt bao nhiêu phải báo một người" nghĩa là người nhà biết trước khi chi tiền, và quyết định chi tiền cũng bị kéo lùi lại.

Chào hàng và lừa đảo đều dựa vào ép người ta ngay tại chỗ. Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ (FTC) có hướng dẫn chống lừa đảo viết rằng kẻ lừa bắt bạn hành động trước khi kịp nghĩ. Khi gọi điện, họ bảo bạn đừng cúp máy, để bạn không có thời gian kiểm chứng. Cách hướng dẫn đưa ra là làm việc gì trước cũng nói với một người, bạn bè, người nhà, hàng xóm đều được. Nói ra có thể thấy ngay đó là lừa đảo. Cảnh báo rủi ro năm 2021 của Cơ quan Giám sát Ngân hàng và Bảo hiểm TQ cũ (银保监会) cũng khuyên người già nên bàn nhiều hơn với người nhà trước khi mua sản phẩm tài chính. Một thí nghiệm tìm 116 người từ 65 đến 85 tuổi và 115 người từ 30 đến 40 tuổi. Nhóm nghiên cứu trước hết dùng một trò chơi thắng thua để khuấy động cảm xúc một phần người tham gia, rồi cho họ xem quảng cáo thổi phồng sai sự thật. Người bị khuấy cảm xúc thật thì muốn mua món trong quảng cáo hơn. Dù cảm xúc có bị khuấy hay không, người già vẫn muốn mua hơn người trẻ. Tác giả khuyên đợi cảm xúc lắng xuống rồi mới quyết định chi tiền. Một thí nghiệm khác tìm những người trước đây từng bị lừa qua thư, đa số đã lớn tuổi. Người không được nhắc trước, khi nhận cuộc gọi lừa đảo mô phỏng, gần một nửa đồng ý ngay. Người được gọi nhắc trước 2 đến 4 tuần thì số đồng ý ngay giảm rõ rệt. Thống nhất trước câu "Tôi phải về bàn với người nhà" giúp người già có cớ thoát, không phải quyết ngay tại chỗ.

Bộ Dân chính (TQ) liệt ra năm hình thức, vì nhận diện theo danh xưng đáng tin hơn nhận diện theo người. Loại một, mượn danh cơ sở dịch vụ dưỡng lão: không có cơ sở thật, thuê tạm một mặt bằng, rồi tuyên truyền đã ký hợp tác với cơ sở dưỡng lão để "ăn theo". Loại hai, lấy danh cung cấp "dịch vụ dưỡng lão": bán "thẻ VIP" "thẻ hội viên" "thẻ trả trước", bắt người ta nộp trước "phí dịch vụ dưỡng lão". Dịch vụ hứa hẹn rõ ràng vượt quá số giường mình có thể đáp ứng. Loại ba, lấy danh đầu tư "dự án dưỡng lão". Danh xưng thường gặp là góp cổ phần căn cứ dưỡng sinh dưỡng lão, hay bán căn hộ dưỡng lão hư cấu. Còn có cho thuê giường dưỡng lão dài hạn, hay dưỡng lão tương trợ kiểu "ngân hàng thời gian". Chiêu bài thường dùng là bán hoàn vốn, bán xong thuê lại, hẹn mua lại. Loại bốn, lấy danh bán "sản phẩm người già": mua lại hàng, nhận ký gửi bán hộ, tiêu dùng hoàn lãi, khám sức khỏe miễn phí, tặng quà, tiếp thị qua hội nghị, buổi giảng dưỡng sinh, chuyên gia khám miễn phí. Loại năm, lấy danh hưởng "dưỡng lão lưu trú": du lịch giá rẻ hoặc miễn phí, nạp tiền hoàn lãi, dưỡng lão bằng điểm tích lũy. Tiền đã nộp không đòi lại được, điều lệ viết rõ điều đó. Điều lệ phòng và xử lý huy động vốn trái phép, Điều 25, quy định "thiệt hại do tham gia huy động vốn trái phép do người tham gia tự chịu", nghĩa là tiền lỗ chỉ có thể tự nhận. Trong các vụ chính quyền đã thông báo, Đới Mỗ Bình cùng đồng bọn mượn danh đặt trước giường căn hộ dưỡng lão để huy động vốn trái phép 136 triệu nhân dân tệ, nạn nhân hơn 2.100 người. Đới Mỗ Bình bị tuyên 15 năm tù về tội lừa đảo huy động vốn, đồng thời phạt 400.000 nhân dân tệ. Tào Mỗ Minh lấy danh đầu tư ngành dưỡng lão để huy động vốn lừa đảo 13,207 tỷ nhân dân tệ, liên quan hơn 110.000 người. Tào Mỗ Minh bị tuyên tù chung thân, tước quyền chính trị suốt đời, tịch thu toàn bộ tài sản cá nhân. Trò bán thực phẩm bảo vệ sức khỏe qua hội thảo thì đi theo tội lừa đảo. Nghê Mỗ Vinh dùng tiệc mời miễn phí, tặng quà, xe riêng đưa đón để lôi người già đi nghe giảng. Giảng viên dùng "nhân vật bịa, ca bệnh bịa, giá phóng cao rồi giảm cho có" để bịa ra công hiệu phòng và chống ung thư. Người già bị dụ mua "dihydroquercetin" với giá gấp hàng chục lần giá vốn. Doanh số hơn 620.000 nhân dân tệ. Nghê Mỗ Vinh bị tuyên 10 năm 3 tháng tù, đồng thời phạt 120.000 nhân dân tệ (cả nước TQ, điều lệ áp dụng từ 1/5/2021).

Ban bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng của Ủy ban Giám sát Ngân hàng và Bảo hiểm TQ nói rõ hai loại thật giả. Nuôi già bằng nhà chính quy chỉ có một loại, gọi là "bảo hiểm thế chấp ngược nhà ở dưỡng lão cho người già". Người già có quyền sở hữu hoàn toàn hợp pháp đối với căn nhà, rồi thế chấp nó cho công ty bảo hiểm. Nhà vẫn do mình ở, mình dùng, mình thu tiền cho thuê. Muốn bán hay xử lý thì phải được người giữ quyền thế chấp (công ty bảo hiểm) đồng ý. Người già lĩnh tiền dưỡng lão theo điều kiện đã hẹn, lĩnh đến khi qua đời. Nghiệp vụ này hiện vẫn ở giai đoạn thí điểm, người làm khá ít. Còn "nuôi già bằng nhà" mà kẻ xấu nói thì "hoàn toàn không liên quan" tới bảo hiểm thế chấp ngược nhà ở mà nhà nước đang thí điểm; nó là "thủ đoạn mượn danh chính sách quốc gia, tạo thanh thế, tuyên truyền cho hoạt động huy động vốn trái phép". Cách làm của nó là dụ người già thế chấp nhà, rồi lấy tiền vay được đi mua sản phẩm quản lý tài chính nó khuyến nghị, "thường là trò Ponzi 'lấy mới trả cũ'". Hậu quả thì nguyên văn tờ cảnh báo viết: "có người tham gia thậm chí không biết nhà mình đã bị thế chấp, cuối cùng mất nhà, còn mang khoản vay". Tờ cảnh báo còn vạch một đường về lợi suất, nguyên văn là "sản phẩm quản lý tài chính nếu hứa lợi suất vượt 6% thì phải đặt dấu hỏi, vượt 8% là rất nguy hiểm, trên 10% thì hãy chuẩn bị mất hết vốn, 'bảo đảm vốn, lãi cao' chính là lừa đảo tài chính". Cùng tờ cảnh báo đó còn yêu cầu "thận trọng ở khâu ký hợp đồng, không ký vào hợp đồng để trắng" (cả nước TQ, tháng 6/2021)

Phí dịch vụ chăm sóc dài hạn đúng quy định thì không đặt mức khởi trả. Mức khởi trả nghĩa là phải tự ứng đủ một số tiền thì mới bắt đầu được hoàn, còn ở đây không cần ứng. Ai tham gia theo diện người đi làm có đơn vị thì quỹ hoàn khoảng 70%. Ai tham gia theo diện cư dân thành thị và nông thôn không đi làm thì khoảng 50%. Mỗi năm quỹ chi tối đa một mức (hạn mức chi trả năm cao nhất). Mức này không vượt 50% thu nhập khả dụng bình quân đầu người năm trước của cư dân thành thị và nông thôn trong vùng gộp quỹ. Được hưởng là người đã đóng bảo hiểm đúng quy định, mất khả năng thường kéo dài từ 6 tháng trở lên, và được đánh giá công nhận sau khi nộp đơn. Giai đoạn đầu chỉ bảo đảm cho người mất khả năng nặng. Văn bản không đặt giới hạn tuổi: người dưới 18 tuổi không đi làm thì theo cha mẹ tham gia, đủ điều kiện thì hưởng theo chuẩn cư dân thành thị và nông thôn. Quỹ chủ yếu trả cho cơ sở chăm sóc và người chăm sóc, về nguyên tắc không phát tiền mặt trực tiếp cho người mất khả năng. Chi phí không phải chăm sóc như tiền giường và tiền ăn tại cơ sở thì quỹ không trả.

19.520 ca phẫu thuật gãy hông (NSQIP Mỹ 2016 đến 2019). Người nào có loét do nằm trước mổ thì tỷ lệ tử vong trong 30 ngày cao hơn. Sau khi tính luôn các yếu tố khác vào, tương quan này vẫn đứng vững (OR 1,2, tỷ lệ chênh tăng 21%, P=0,004). Những người này còn dễ gặp vấn đề khác: huyết khối tĩnh mạch sâu (OR 1,59), viêm phổi (OR 1,39), tái nhập viện ngoài kế hoạch (OR 1,43). Ngày nằm viện bình quân cũng nhiều hơn 0,4 ngày. 324 bệnh nhân già nằm viện (bình quân 86 tuổi) được theo dõi trung vị 18 tháng. Loét do nằm có thể dự đoán riêng tử vong dài hạn (HR 1,500, 95% CI 1,059 đến 2,126, P=0,020). Dự đoán riêng nghĩa là loại các yếu tố khác xong, chính nó vẫn dự đoán được. 65 thử nghiệm ngẫu nhiên được đem tính cùng một chỗ (phân tích gộp mạng lưới). Thứ đem so là mặt đỡ dòng khí chủ động chạy điện so với đệm giường bệnh chuẩn (mặt đỡ giường bệnh chuẩn). Mặt đỡ dòng khí chủ động chạy điện chính là loại nệm hơi điện. Người dùng nó có tỷ lệ phát loét do nằm thấp hơn (RR 0,42, 95% CI 0,29 đến 0,63, độ chắc trung bình). Mặt đỡ dòng khí hỗn hợp chạy điện là RR 0,22 (0,07 đến 0,66). Tổng quan Cochrane 11 thử nghiệm trên 4.462 người (cập nhật 2026). So lật mỗi 2 tiếng với lật mỗi 4 tiếng, chưa rõ khác biệt (RR 1,05, 95% CI 0,79 đến 1,39, độ chắc cực thấp). Các so sánh giữa những khoảng cách lật khác cũng cực kỳ không chắc chắn. Trong thử nghiệm 1.226 bệnh nhân ICU, người ta dùng cảm biến đeo trên người để nhắc theo thời gian thực và đưa cảnh báo bằng hình ảnh, nhờ đó việc lật mỗi 2 tiếng được thực hiện đầy đủ. Tỷ lệ phát loét do nằm thấp hơn chăm sóc thường quy (RR 0,28, 95% CI 0,10 đến 0,75, độ chắc trung bình). Trong thử nghiệm 116 người, nhóm nằm sấp có tỷ lệ phát loét do nằm cao hơn nhóm nằm ngửa (RR 4,55, 95% CI 2,31 đến 8,98)

Một thử nghiệm ngẫu nhiên tuyển 306 phụ nữ 70 tuổi trở lên bị đục thủy tinh thể. Một nửa được mổ mắt đầu tiên trong khoảng 4 tuần, nửa còn lại chờ 12 tháng như thường lệ. Trong một năm, nhóm mổ sớm ngã ít hơn khoảng 34%. Giá trị gốc là tỷ số tỷ lệ ngã 0,66, khoảng tin cậy 95% CI 0,45 đến 0,96. Số người ngã ít nhất một lần là 49% ở nhóm mổ và 45% ở nhóm chờ, tức không giảm. Số người ngã từ hai lần trở lên là 18% ở nhóm mổ và 25% ở nhóm chờ. Nhóm mổ có 4 người gãy xương (3%), nhóm chờ có 12 người (8%). Tổng quan Cochrane đã đưa thử nghiệm này vào, kết luận là mổ mắt đầu tiên ở phụ nữ làm giảm số lần ngã, còn mổ mắt thứ hai thì không. Thử nghiệm ngẫu nhiên về mắt thứ hai tuyển 239 phụ nữ 70 tuổi trở lên. Nhóm mổ có tỷ lệ ngã thấp hơn 32%, nhưng khác biệt này có thể chỉ là tình cờ (tỷ số tỷ lệ ngã 0,68, 95% CI 0,39 đến 1,19). Trong mẫu rút 5% của bảo hiểm y tế Mỹ có 1.113.640 người bệnh đục thủy tinh thể từ 65 tuổi trở lên (năm 2002 đến 2009). Nghiên cứu này chỉ theo dõi và ghi lại, không chia nhóm đối chứng. Người đã mổ có khả năng gãy xương hông trong một năm thấp hơn khoảng 16% (OR 0,84, 95% CI 0,81 đến 0,87). Chênh lệch tuyệt đối là 0,20 điểm phần trăm, khoảng 2 ca ít hơn trên mỗi 1.000 người

Dữ liệu giám sát cấp cứu của Mỹ, ước tính theo toàn quốc, cho thấy số người từ 65 tuổi trở lên bị ngã gãy xương khi dắt chó đi dạo: khoảng 1.671 người năm 2004 và khoảng 4.396 người năm 2017, mức tăng có ý nghĩa thống kê. Trong số người gãy xương, 78,6% là nữ và 28,7% phải nhập viện. Tính theo từng vị trí, hông chiếm nhiều nhất, 17,3%. Tính theo nhóm lớn, chi trên chiếm nhiều nhất, 52,1%. Một bộ dữ liệu cấp cứu khác của Mỹ theo dõi từ 2001 đến 2018. Các chấn thương liên quan đến dây chó, ước tính khoảng 360.000 lượt, chính xác là 356.746 lượt. Trong đó 193.483 lượt là bị chó kéo làm thương, 136.767 lượt là bị vấp ngã hoặc bị dây quấn. Số chấn thương trên mỗi triệu dân tăng từ 25,4 lên 105,5. Một phòng khám ngoại tay trong 5 năm tiếp nhận 443 bệnh nhân bị dây chó làm thương tay. Khoảng ba phần tư là tay hoặc ngón tay bị dây quấn, chó kéo mạnh (tóm tắt ghi 337 người, 75,9%). Khoảng một phần năm phải mổ (96 người, 21,6%). CDC Mỹ thống kê, từ 2001 đến 2006 mỗi năm khoảng 86.629 lượt té ngã có chấn thương liên quan đến chó hoặc mèo. Trong đó 88,0% liên quan đến chó. Trong các cú ngã liên quan đến chó, 26% xảy ra khi dắt chó đi dạo, và 21,2% là bị chó đẩy hoặc kéo ngã.

Quy định quản lý cơ sở dưỡng lão của Bộ Dân chính Trung Quốc yêu cầu: sau khi tiếp nhận người già, cơ sở phải đăng ký với cơ quan dân chính trong 10 ngày làm việc. Hồ sơ đầy đủ thì cơ quan dân chính cấp giấy biên nhận đăng ký. Cơ sở phải ký hợp đồng dịch vụ với người già hoặc người đại diện, ghi rõ cấp độ chăm sóc, mức phí, hoàn tiền và trách nhiệm vi phạm. Không ký hợp đồng thì cơ quan dân chính buộc sửa, cảnh cáo, và phạt tối đa 30.000 nhân dân tệ nếu nghiêm trọng. Văn bản năm 2024 của Bộ Dân chính và sáu bộ ngành khác đặt trần cho các khoản thu trước. Phí dịch vụ được thu trước tối đa 12 tháng. Tiền đặt cọc tối đa bằng 12 lần tiền giường tháng của người già đó. Tiền đặt cọc chỉ dùng để hoàn tiền, ứng trước chi phí khám chữa bệnh đột xuất của người già, bù tiền nợ và bồi thường. Viện công lập và viện do nhà nước xây, giao tư nhân quản lý không được thu phí hội viên. Viện chưa xây xong, hoặc chưa được nhận người già, cũng không được thu phí hội viên. Tiền đặt cọc và phí hội viên phải gửi toàn bộ vào tài khoản tiền gửi chuyên dụng do ngân hàng quản lý theo cơ chế bên thứ ba; không được nhận tiền qua tài khoản cá nhân. Đã thu tiền thì phải xuất hóa đơn, không được dùng biên lai thay thế. Người già chưa vào ở mà hủy hợp đồng, viện phải hoàn lại kịp thời số tiền đã thu trước. Người đã vào ở thì trừ phần đã sử dụng, phần còn lại phải hoàn nốt theo đúng kênh thanh toán ban đầu. Văn bản này có hiệu lực từ ngày 1/10/2024, các tỉnh có thể quy định chặt hơn. Hướng dẫn quản lý tiền gửi năm 2025 yêu cầu: sau khi viện nộp đơn xin hoàn tiền, ngân hàng quản lý tiền gửi phải hoàn đủ trong ngày, muộn nhất là ngày thứ hai, theo đúng kênh thanh toán ban đầu.

Các tỉnh ghi quy định này trong các điều lệ địa phương khác nhau. Điều lệ bảo vệ quyền lợi người cao tuổi của Hà Nam quy định: người cao tuổi có Giấy vinh dự cha mẹ con một (独生子女父母光荣证) khi nằm viện điều trị, thì đơn vị của con phải cho nghỉ phép chăm sóc. Nghỉ này tích lũy không dưới 20 ngày mỗi năm, và trong thời gian nghỉ được tính là đi làm. Điều lệ bảo vệ quyền lợi người cao tuổi của Phúc Kiến quy định: con một có bố mẹ từ 60 tuổi, bị bệnh và nằm viện điều trị, thì đơn vị phải cho thời gian chăm sóc. Thời gian này tích lũy không quá 10 ngày mỗi năm, lương và phúc lợi giữ nguyên. Nếu đơn vị không trả lương và phúc lợi trong thời gian đó, cơ quan nhân lực và an sinh xã hội hoặc cơ quan liên quan sẽ yêu cầu trả trong thời hạn. Điều lệ dân số và kế hoạch hóa gia đình của Quảng Đông áp dụng cho các cặp vợ chồng có hộ khẩu tỉnh, tự nguyện chỉ sinh một con trong thời kỳ nhà nước khuyến khích mỗi cặp một con. Khi bố mẹ từ 60 tuổi, đơn vị mỗi năm cho con nghỉ 5 ngày. Nếu bố mẹ nằm viện điều trị, tích lũy mỗi năm không quá 15 ngày. Nếu đơn vị không thực hiện kỳ nghỉ theo điều lệ, cơ quan nhân lực cấp huyện trở lên sẽ yêu cầu sửa. Chương về trách nhiệm pháp lý của điều lệ Hà Nam không ghi đơn vị không cho nghỉ thì xử lý thế nào.

Hướng dẫn NICE của Anh về sa sút trí tuệ (NG97) yêu cầu: khi nghi ngờ sa sút trí tuệ, trước hết hỏi tiền sử bệnh, hỏi chính người bệnh và cả người nhà quen với họ. Cần khám sức khỏe, xét nghiệm máu và nước tiểu để loại trừ nguyên nhân có thể đảo ngược, rồi mới làm test nhận thức. Hướng dẫn nêu bốn nhóm cần kiểm tra trước: mê sảng (lú lẫn đột ngột từng cơn), trầm cảm, thị lực hoặc thính lực kém, và gánh nặng từ thuốc kháng cholinergic. Sau khi loại trừ những điều này mà vẫn nghi ngờ, chuyển đến chuyên khoa như phòng khám trí nhớ để xác định. Một phân tích gộp năm 2003 tổng hợp 39 nghiên cứu, trong đó 5.620 người được xác định sa sút trí tuệ. Bệnh Alzheimer chiếm 56,3%, sa sút trí tuệ mạch máu chiếm 20,3%. Nguyên nhân có thể đảo ngược chiếm 9%, còn chỉ 0,6% thực sự cải thiện: cải thiện một phần 0,29%, khỏi hoàn toàn 0,31%. Hướng dẫn NICE cũng yêu cầu sớm trao đổi với người bệnh và người nhà để sắp xếp trước. Nội dung cần bàn gồm việc ủy quyền cho người khác quản lý sức khỏe và tiền bạc, và ý nguyện của người bệnh về chăm sóc sau này. Kế hoạch hành động quốc gia 2024 của 15 bộ ngành, do Ủy ban Y tế và Sức khỏe Quốc gia TQ cùng các đơn vị khác ban hành, yêu cầu thúc đẩy sàng lọc nhận thức ban đầu cho người từ 65 tuổi, và khuyến khích bệnh viện lập phòng khám trí nhớ.